Palmyra
16-06-2009, 00:58
CÜMLE
CÜMLE:Bir duyguyu, bir düşünceyi, bir dileği, bir durumu anlatan söz ya da söz dizisidir.Cümle bir yargı bildirir. Yargı anlamı varsa bazen tek bir sözcük de cümle olabilir.Bir yargının oluşması için en az iki temel ögenin (özne ve yüklem) olması gerekir.
"Gezdim." bir cümledir.Gezme işi 1. tekil kişi tarafından yapılmıştır. Cümlede yüklem ve özne vardır.
"Bütün gün arabası" şeklinde verilen bir söz dizisi cümle değildir.
"Bütün gün arabası ile gezdi." şeklinde bir yargıya bağlanan söz dizisi bir cümledir.
CÜMLEDE SÖZCÜK SAYISI:
Cümledeki sözcük sayısı anlatan kişinin vermek istediği ayrıntıya göre ve anlatılacak olan duygu, düşünce ve habere göre değişir.
Okudum.
Tatilde okudum.
Tatilde senin verdiğin kitabı okudum.
Senin verdiğin kitabı tatilde zevkle okudum.
Yukarıdaki örneklerin hepsi bir yargıya bağlandığından cümledir.Ancak her cümlede ayrıntı biraz daha fazlalaşmıştır.
YAKIN ANLAMLI CÜMLELER:
Sözcüklerde olduğu gibi cümlelerde de eş, karşıt ve yakın anlamlılık görülebilir.
Birbirine benzeyen duygular içeren cümleler yakın anlamlıdır.Bu cümlelerde hemen hemen aynı konu işlenir.
"Hayat güçlüklerle doludur." cümlesi ile "Yaşam dikenli bir yoldur." cümlesi yakın anlamlıdır.
"Yaşamda hangi noktaya geldiğinizi bilmiyorsanız, nereye gideceğinizi de bilemezsiniz." cümlesi ile "Amaçsız yaşayan insanlar, hedefe ilerlemeyi de bilemezler." cümlesi yakın anlamlı cümlelerdir.
KARŞIT ANLAMLI CÜMLELER:
Anlam bakımından birbirinin tersi, zıttı olabilecek yargıların söylendiği cümlelerdir.
"Bir yazarın ne anlattığı değil, nasıl anlattığı önemlidir." cümlesi ile "Bir yazarın ne anlattığı önemlidir, anlatma şeklini nasıl olsa bulur." cümleleri zıt anlamlıdır.
CÜMLEDE ANLAM İLİŞKİLERİ
Neden-Sonuç İlişkisi:
Bir yargının nedeniyle, gerekçesiyle birlikte verildiği cümlelerde neden-sonuç ilişkisi vardır.Bu tür cümlelere neden-sonuç anlamı, "için, ile, yüzünden, çünkü" gibi sözcükle ya da "-den, -dikçe, -ince" gibi eklerle katılır.
Sen benim dediklerimi önemsemediğinden, ben de seni önemsemiyorum.
neden sonuç
Karnesinde zayıf notu yok diye seviniyor.
neden sonuç
Kitaplar insanın ufkunu genişlettiği için değerlidir.
neden sonuç
NOT:Cümlelerde neden-sonuç ilişkisi olup olmadığını anlamak için yükleme "neden, niçin" diye sorulur.
Amaç-Sonuç İlişkisi:
Eylemin hangi amaca yönelik olduğunu belirten cümlelerdir.Amaç anlamı çoğunlukla "için" sözcüğü ile katılır.
Seni görebilmek için geldim.
amaç amacıyla sonuç
Alışveriş yapmak için markete gitti.
amaç amacıyla sonuç
NOT:Amaç-sonuç cümlelerini bunlara çok benzeyen neden-sonuç cümleleri ile karıştırmamak gerekir.
Neden-sonuç ilişkisi olan cümlelerde "neden" önce gerçekleşir.Bu neden belli bir sonuç doğurur.
Amaç-sonuç cümlelerinde ise "amacın" gerçekleşebilmesi için bir yargı belirtilir.
İşe geç kaldığı için öğle arasında çalışmak zorunda kaldı.
neden sonuç
İşe geç kalmamak için acele ediyordu.
amaç sonuç
Koşul-Sonuç İlişkisi:
Gerçekleşmesi bir koşula bağlı olan yargıların dile getirildiği cümlelerdir.Bu tür cümlelerde yargının gerçekleşmesi, "-se, -sa" eki ya da "ama, fakat" gibi bağlaçlarla bir koşula bağlanır.
İstediğimi yaparsan, sana minnet duyarım.
koşul sonuç
Ders çalışınca, kendime daha çok güveniyorum.
koşul sonuç
Geç yatabilirsin ancak yatarken bizi rahatsız etmeyeceksin.
sonuç koşul
NOT:Koşul cümlelerinde asıl anlatılmak istenen yargı, koşul bölümünde olur.
CÜMLEDE ANLATIM
DOĞRUDAN ANLATIM:
Başkalarından alınan sözlerin hiç değiştirilmeden olduğu gibi aktarılmasına doğrudan anlatım denir.Bu cümlelerde başkasından alınan söz tırnak içinde verilebilir.
Babam, "Bugün yemeği dışarda yiyelim." dedi.
Atalar "Ayağını yorganına göre uzat." demiş.
Akşama mutlaka buluşalım, dedi.
DOLAYLI ANLATIM:
Başkalarından alınan sözlerin kendi anlatımımız içinde değişikliğe uğratılarak aktarılmasına dolaylı anlatım denir.Dolaylı anlatımlarda cümle şekil bakımından değişikliğe uğrasa da anlam bakımından değişme olmaz.
Babam bugün yemeği dışarda yiyeceğimizi söyledi.
Atalar ayağımızı yorganımıza göre uzatmamızı söylemişler.
Akşama mutlaka buluşmamız gerektiğini ifade etti.
KİNAYELİ ANLATIM:
Bir sözün gerçek anlamıyla kullanılıyormuş gibi yapılıp aslında mecaz anlamının vurgulanmasıdır.
Kinayeli anlatımlarda sözün önce gerçek anlamı düşünülür; aslında söylenmek istenen, sözün mecaz anlamıdır.Atasözlerimiz kinayeli anlatımın en güzel örnekleridir.
Ağaç yaşken eğilir.
Mum dibine ışık vermez.
ATASÖZLERİ:
Söyleyeni belli olmayan, uzun deneyimler sonucu ortaya çıkmış, öğüt anlamını taşıyan özlü sözlerdir.
Atasözlerinin Özellikleri:
1. Kalıplaşmış ve mecazlı anlatımlardır.Sözcüklerin yerleri değiştirilemez, sözcük eklenemez ya da çıkarılamaz.
"Ağacı kurt, insanı dert yer." yerine "Ağacı böcek, insanı üzüntü yer." diyemeyiz.
2. Atasözleri genel bir yargı bildirir.Bir cümle halindedir.Bu yönü ile deyimlerden ayrılır.Deyimlerde genel yargı yoktur, genellikle bir eylem bildirir.
"ağzını bıçak açmamak" deyimi, "Dedesini kaybettiğinden beri ağzını bıçak açmıyor." cümlesinde anlam kazanmıştır.Cümlede kullanılmayınca bir anlam ifade etmez.
"Ateş düştüğü yeri yakar." sözü ise başlı başına bir cümle olup, genel bir yargı ifade eder.
3. Atasözlerinde genellikle mecaz anlam söz konusudur.Ancak gerçek anlamda kullanılan atasözleri de vardır.
Son pişmanlık fayda etmez. (gerçek anlamlı)
Bugünün işini yarına bırakma. (gerçek anlamlı)
Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. (mecaz anlamlı)
Armut dibine düşer. (mecaz anlamlı)
4. Kimi atasözlerinde öğüt anlamı açıktır.
Güvenme varlığa, düşersin darlığa.
Bugünün işini yarına bırakma.
5. Kimi atasözleri ise bir olay meydana geldikten sonra yapılan değerlendirmeyi yansıtır.
Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar.
Acıkmış kudurmuştan beterdir.
ÖZDEYİŞLER:
Ünlü insanların, bilim, devlet adamlarının, halka mal olmuş önderlerin söylediği anlamca zengin sözlerine özdeyiş(vecize) denir.
Özdeyişlerde de atasözlerinde olduğu gibi öğüt anlamı vardır.
Özdeyişleri atasözlerinden ayıran en önemli fark; özdeyişleri söyleyen kişinin belli olmasıdır.
Bana bir harf öğretenin, kırk yıl kölesi olurum.
Hz. Ali
Muallimler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır.
Atatürk
Ya olduğun gibi görün ya da göründüğün gibi ol.
Mevlana
CÜMLEDE ANLAM ZENGİNLİĞİ
1.Karşılaştırma:
İki veya daha çok kavramın çeşitli yönleri ile incelenip, benzer ve farklı yönlerinin ortaya konmasıdır.
Karşılaştırma cümlede "daha, en, ise, kadar.." gibi sözcüklerle sağlanır.
Seni benden daha iyi kimse bilemez. (Sözü söyleyenle başka kişiler karşılaştırılmış.)
Onun yazılı anlatımı sözlü anlatımından daha güzeldir. (Yazılı ve sözlü anlatım karşılaştırılmış.)
Geçen yıl daha başarılı bir öğrenciydi. (Geçen yılki başarı ile bu yılki başarı karşılaştırılmış.)
2. Yakınma(Şikayet) Anlamı:
Yakınma, bir haksızlık veya olumsuz bir durum karşısında duyulan hoşnutsuzluğun anlatımıdır.
Senin bu huylarına bir türlü alışamadım.
Bana ettiklerin yetti artık.
Söz vermeyi biliyor ama bir de sözünü tutmayı öğrense.
3. Öneri(Tavsiye) Anlamı:
Bir kişiye belirli bir konuda tavsiyelerde bulunmayı ifade eden cümlelerdir.Öneri anlamı taşıyan cümlelerde yol gösterme söz konusudur.
Sınava hazırlanmak için bol bol soru çözmelisin.
Yazılı anlatımlarınızda noktalamaya dikkat etmeniz gerekir.
İyice anlayıp dinlemeden karar vermemelisin.
4. Övgü(Beğeni) Anlamı:
Herhangi bir olay, durum, kişi ya da eser karşısında, olumlu duyguların belirtilmesidir.Seçtiğimiz sözcükler beğenimizi, takdir duygularımızı ortaya koymalıdır.
Bayramın anlam ve önemini anlatan konuşmanız gerçekten çok bilgilendirici ve güzeldi.
Olaylara yaklaşımı her zaman yapıcı yöndedir.
5. Yergi Anlamı:
Bir kişi, olay ya da durum hakkında olumsuz görüşlerin dile getirilmesidir.Yergi, övgünün tam tersidir.
Günümüzde üretilen şarkılar ne söz ne de müzik açısından sanat değeri taşıyor.
Yazarın son kitabı o kadar sıkıcıydı ki, kendimi karanlık bir odada hapsolmuş gibi hissettim.
6. Varsayım Anlamı:
Olmamış bir şeyi olmuş gibi kabul ederek, değerlendirme yapmaktır.Cümlede varsayım anlamı "diyelim ki, varsayalım ki, düşünelim ki, kabul edelim ki.." gibi sözcüklerle sağlanır.
Tut ki o seni hiç sevmedi.
Bir an için sınavda tam puan aldığını düşünelim.
7. Olasılık (ihtimal) Anlamı:
Kesin olarak bilgi sahibi olmadığımız bir durum hakkında sezgilerimizi kullanarak tahminde bulunmaktır.
Hava bulutlandı, biraz sonra yağmur bastırabilir.
Sanırım sınavı kazanmış.
Evde yalnız kaldı ama herhalde bir zarar yapmaz.
8. Azımsama-Küçümseme Anlamı:
Azımsama "az görme, yeter görmeme", küçümseme ise "değer ve önem vermeme, küçük görme" demektir.
Senden daha yüksek bir not bekliyordum. (azımsama)
Bir hafta boyunca sadece elli lira kazanabilmiş. (azımsama)
Mine mi yapacakmış o yemeği, hiç de inandırıcı değil. (küçümseme)
Dostyakasi Dershane (http://www.dostyakasi.com/dost-dershane/) Bu bölümde yer alan bu konu Dostyakasi forumun Öğretmen uyesi Palmyra tarafindan hazirlanmaktadir. lütfen izinsiz kullanmayınız.
CÜMLE:Bir duyguyu, bir düşünceyi, bir dileği, bir durumu anlatan söz ya da söz dizisidir.Cümle bir yargı bildirir. Yargı anlamı varsa bazen tek bir sözcük de cümle olabilir.Bir yargının oluşması için en az iki temel ögenin (özne ve yüklem) olması gerekir.
"Gezdim." bir cümledir.Gezme işi 1. tekil kişi tarafından yapılmıştır. Cümlede yüklem ve özne vardır.
"Bütün gün arabası" şeklinde verilen bir söz dizisi cümle değildir.
"Bütün gün arabası ile gezdi." şeklinde bir yargıya bağlanan söz dizisi bir cümledir.
CÜMLEDE SÖZCÜK SAYISI:
Cümledeki sözcük sayısı anlatan kişinin vermek istediği ayrıntıya göre ve anlatılacak olan duygu, düşünce ve habere göre değişir.
Okudum.
Tatilde okudum.
Tatilde senin verdiğin kitabı okudum.
Senin verdiğin kitabı tatilde zevkle okudum.
Yukarıdaki örneklerin hepsi bir yargıya bağlandığından cümledir.Ancak her cümlede ayrıntı biraz daha fazlalaşmıştır.
YAKIN ANLAMLI CÜMLELER:
Sözcüklerde olduğu gibi cümlelerde de eş, karşıt ve yakın anlamlılık görülebilir.
Birbirine benzeyen duygular içeren cümleler yakın anlamlıdır.Bu cümlelerde hemen hemen aynı konu işlenir.
"Hayat güçlüklerle doludur." cümlesi ile "Yaşam dikenli bir yoldur." cümlesi yakın anlamlıdır.
"Yaşamda hangi noktaya geldiğinizi bilmiyorsanız, nereye gideceğinizi de bilemezsiniz." cümlesi ile "Amaçsız yaşayan insanlar, hedefe ilerlemeyi de bilemezler." cümlesi yakın anlamlı cümlelerdir.
KARŞIT ANLAMLI CÜMLELER:
Anlam bakımından birbirinin tersi, zıttı olabilecek yargıların söylendiği cümlelerdir.
"Bir yazarın ne anlattığı değil, nasıl anlattığı önemlidir." cümlesi ile "Bir yazarın ne anlattığı önemlidir, anlatma şeklini nasıl olsa bulur." cümleleri zıt anlamlıdır.
CÜMLEDE ANLAM İLİŞKİLERİ
Neden-Sonuç İlişkisi:
Bir yargının nedeniyle, gerekçesiyle birlikte verildiği cümlelerde neden-sonuç ilişkisi vardır.Bu tür cümlelere neden-sonuç anlamı, "için, ile, yüzünden, çünkü" gibi sözcükle ya da "-den, -dikçe, -ince" gibi eklerle katılır.
Sen benim dediklerimi önemsemediğinden, ben de seni önemsemiyorum.
neden sonuç
Karnesinde zayıf notu yok diye seviniyor.
neden sonuç
Kitaplar insanın ufkunu genişlettiği için değerlidir.
neden sonuç
NOT:Cümlelerde neden-sonuç ilişkisi olup olmadığını anlamak için yükleme "neden, niçin" diye sorulur.
Amaç-Sonuç İlişkisi:
Eylemin hangi amaca yönelik olduğunu belirten cümlelerdir.Amaç anlamı çoğunlukla "için" sözcüğü ile katılır.
Seni görebilmek için geldim.
amaç amacıyla sonuç
Alışveriş yapmak için markete gitti.
amaç amacıyla sonuç
NOT:Amaç-sonuç cümlelerini bunlara çok benzeyen neden-sonuç cümleleri ile karıştırmamak gerekir.
Neden-sonuç ilişkisi olan cümlelerde "neden" önce gerçekleşir.Bu neden belli bir sonuç doğurur.
Amaç-sonuç cümlelerinde ise "amacın" gerçekleşebilmesi için bir yargı belirtilir.
İşe geç kaldığı için öğle arasında çalışmak zorunda kaldı.
neden sonuç
İşe geç kalmamak için acele ediyordu.
amaç sonuç
Koşul-Sonuç İlişkisi:
Gerçekleşmesi bir koşula bağlı olan yargıların dile getirildiği cümlelerdir.Bu tür cümlelerde yargının gerçekleşmesi, "-se, -sa" eki ya da "ama, fakat" gibi bağlaçlarla bir koşula bağlanır.
İstediğimi yaparsan, sana minnet duyarım.
koşul sonuç
Ders çalışınca, kendime daha çok güveniyorum.
koşul sonuç
Geç yatabilirsin ancak yatarken bizi rahatsız etmeyeceksin.
sonuç koşul
NOT:Koşul cümlelerinde asıl anlatılmak istenen yargı, koşul bölümünde olur.
CÜMLEDE ANLATIM
DOĞRUDAN ANLATIM:
Başkalarından alınan sözlerin hiç değiştirilmeden olduğu gibi aktarılmasına doğrudan anlatım denir.Bu cümlelerde başkasından alınan söz tırnak içinde verilebilir.
Babam, "Bugün yemeği dışarda yiyelim." dedi.
Atalar "Ayağını yorganına göre uzat." demiş.
Akşama mutlaka buluşalım, dedi.
DOLAYLI ANLATIM:
Başkalarından alınan sözlerin kendi anlatımımız içinde değişikliğe uğratılarak aktarılmasına dolaylı anlatım denir.Dolaylı anlatımlarda cümle şekil bakımından değişikliğe uğrasa da anlam bakımından değişme olmaz.
Babam bugün yemeği dışarda yiyeceğimizi söyledi.
Atalar ayağımızı yorganımıza göre uzatmamızı söylemişler.
Akşama mutlaka buluşmamız gerektiğini ifade etti.
KİNAYELİ ANLATIM:
Bir sözün gerçek anlamıyla kullanılıyormuş gibi yapılıp aslında mecaz anlamının vurgulanmasıdır.
Kinayeli anlatımlarda sözün önce gerçek anlamı düşünülür; aslında söylenmek istenen, sözün mecaz anlamıdır.Atasözlerimiz kinayeli anlatımın en güzel örnekleridir.
Ağaç yaşken eğilir.
Mum dibine ışık vermez.
ATASÖZLERİ:
Söyleyeni belli olmayan, uzun deneyimler sonucu ortaya çıkmış, öğüt anlamını taşıyan özlü sözlerdir.
Atasözlerinin Özellikleri:
1. Kalıplaşmış ve mecazlı anlatımlardır.Sözcüklerin yerleri değiştirilemez, sözcük eklenemez ya da çıkarılamaz.
"Ağacı kurt, insanı dert yer." yerine "Ağacı böcek, insanı üzüntü yer." diyemeyiz.
2. Atasözleri genel bir yargı bildirir.Bir cümle halindedir.Bu yönü ile deyimlerden ayrılır.Deyimlerde genel yargı yoktur, genellikle bir eylem bildirir.
"ağzını bıçak açmamak" deyimi, "Dedesini kaybettiğinden beri ağzını bıçak açmıyor." cümlesinde anlam kazanmıştır.Cümlede kullanılmayınca bir anlam ifade etmez.
"Ateş düştüğü yeri yakar." sözü ise başlı başına bir cümle olup, genel bir yargı ifade eder.
3. Atasözlerinde genellikle mecaz anlam söz konusudur.Ancak gerçek anlamda kullanılan atasözleri de vardır.
Son pişmanlık fayda etmez. (gerçek anlamlı)
Bugünün işini yarına bırakma. (gerçek anlamlı)
Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. (mecaz anlamlı)
Armut dibine düşer. (mecaz anlamlı)
4. Kimi atasözlerinde öğüt anlamı açıktır.
Güvenme varlığa, düşersin darlığa.
Bugünün işini yarına bırakma.
5. Kimi atasözleri ise bir olay meydana geldikten sonra yapılan değerlendirmeyi yansıtır.
Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar.
Acıkmış kudurmuştan beterdir.
ÖZDEYİŞLER:
Ünlü insanların, bilim, devlet adamlarının, halka mal olmuş önderlerin söylediği anlamca zengin sözlerine özdeyiş(vecize) denir.
Özdeyişlerde de atasözlerinde olduğu gibi öğüt anlamı vardır.
Özdeyişleri atasözlerinden ayıran en önemli fark; özdeyişleri söyleyen kişinin belli olmasıdır.
Bana bir harf öğretenin, kırk yıl kölesi olurum.
Hz. Ali
Muallimler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır.
Atatürk
Ya olduğun gibi görün ya da göründüğün gibi ol.
Mevlana
CÜMLEDE ANLAM ZENGİNLİĞİ
1.Karşılaştırma:
İki veya daha çok kavramın çeşitli yönleri ile incelenip, benzer ve farklı yönlerinin ortaya konmasıdır.
Karşılaştırma cümlede "daha, en, ise, kadar.." gibi sözcüklerle sağlanır.
Seni benden daha iyi kimse bilemez. (Sözü söyleyenle başka kişiler karşılaştırılmış.)
Onun yazılı anlatımı sözlü anlatımından daha güzeldir. (Yazılı ve sözlü anlatım karşılaştırılmış.)
Geçen yıl daha başarılı bir öğrenciydi. (Geçen yılki başarı ile bu yılki başarı karşılaştırılmış.)
2. Yakınma(Şikayet) Anlamı:
Yakınma, bir haksızlık veya olumsuz bir durum karşısında duyulan hoşnutsuzluğun anlatımıdır.
Senin bu huylarına bir türlü alışamadım.
Bana ettiklerin yetti artık.
Söz vermeyi biliyor ama bir de sözünü tutmayı öğrense.
3. Öneri(Tavsiye) Anlamı:
Bir kişiye belirli bir konuda tavsiyelerde bulunmayı ifade eden cümlelerdir.Öneri anlamı taşıyan cümlelerde yol gösterme söz konusudur.
Sınava hazırlanmak için bol bol soru çözmelisin.
Yazılı anlatımlarınızda noktalamaya dikkat etmeniz gerekir.
İyice anlayıp dinlemeden karar vermemelisin.
4. Övgü(Beğeni) Anlamı:
Herhangi bir olay, durum, kişi ya da eser karşısında, olumlu duyguların belirtilmesidir.Seçtiğimiz sözcükler beğenimizi, takdir duygularımızı ortaya koymalıdır.
Bayramın anlam ve önemini anlatan konuşmanız gerçekten çok bilgilendirici ve güzeldi.
Olaylara yaklaşımı her zaman yapıcı yöndedir.
5. Yergi Anlamı:
Bir kişi, olay ya da durum hakkında olumsuz görüşlerin dile getirilmesidir.Yergi, övgünün tam tersidir.
Günümüzde üretilen şarkılar ne söz ne de müzik açısından sanat değeri taşıyor.
Yazarın son kitabı o kadar sıkıcıydı ki, kendimi karanlık bir odada hapsolmuş gibi hissettim.
6. Varsayım Anlamı:
Olmamış bir şeyi olmuş gibi kabul ederek, değerlendirme yapmaktır.Cümlede varsayım anlamı "diyelim ki, varsayalım ki, düşünelim ki, kabul edelim ki.." gibi sözcüklerle sağlanır.
Tut ki o seni hiç sevmedi.
Bir an için sınavda tam puan aldığını düşünelim.
7. Olasılık (ihtimal) Anlamı:
Kesin olarak bilgi sahibi olmadığımız bir durum hakkında sezgilerimizi kullanarak tahminde bulunmaktır.
Hava bulutlandı, biraz sonra yağmur bastırabilir.
Sanırım sınavı kazanmış.
Evde yalnız kaldı ama herhalde bir zarar yapmaz.
8. Azımsama-Küçümseme Anlamı:
Azımsama "az görme, yeter görmeme", küçümseme ise "değer ve önem vermeme, küçük görme" demektir.
Senden daha yüksek bir not bekliyordum. (azımsama)
Bir hafta boyunca sadece elli lira kazanabilmiş. (azımsama)
Mine mi yapacakmış o yemeği, hiç de inandırıcı değil. (küçümseme)
Dostyakasi Dershane (http://www.dostyakasi.com/dost-dershane/) Bu bölümde yer alan bu konu Dostyakasi forumun Öğretmen uyesi Palmyra tarafindan hazirlanmaktadir. lütfen izinsiz kullanmayınız.