Forum - Edebiyat, Eğitim, Genel Kültür Forumu - vBulletin

Toplam 1 adet sonuctan sayfa basi 1 ile 1 arasi kadar sonuc gösteriliyor
dqw
  1. #1
    Onursal Üye Palmyra - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    Kasım.2008
    Yaş
    30
    Mesajlar
    113

    Standart Ses bilgisi

    SES BİLGİSİ

    Ses bir dilin en küçük birimidir.Her ses bir şekille gösterilir.Seslerin yazıdaki işaretlerine harf denir.Dildeki harflerin hepsinin sıra ile gösterilmesine de alfabe denir.

    Bizim kullandıpımız alfabe Latin kökenlidir.Türk alfabesi'dir.Türk alfabesinde 29 harf vardır.Bu harfler ünlü(sesli) harfler ve ünsüz(sessiz harfler olarak ikiye ayrılır.
    ÜNLÜLER ve ÖZELLİKLERİ

    Ses yolunda hiçbir engele uğramadan çıkan seslere ünlü(sesli) denir.Türkçe'deki ünlü harf sayısı 8'dir.

    a, e, ı, i, o, ö, u, ü.

    Dilin Durumuna göre Ünlüler:Dilin ağızda geriye doğru çekilmesiyle kalın, ileri iterek dişlere değdirililmesi ile ince ünlüler çıkar.

    Kalın ünlüler .....> a, ı, o, u İnce Ünlüler .....> e, i, ö, ü

    Çenenin Durumuna Göre Ünlüler:Alt çenenin çok açılmasıyla geniş, az açılmasıyla ünlüler çıkar.

    Geniş ünlüler .....> a, e, o, ö Dar Ünlüler .....> i, ı, u, ü

    Dudakların Durumuna Göre Ünlüler:Dudakların düz bir şekil almasıyla düz ünlüler, yuvarlak olmasıyla da yuvarlak ünlüler çıkar.

    Düz Ünlüler: .....> a, e, ı, i Yuvarlak Ünlüler .....> o, ö, u, ü


    Buna göre; a ...> kalın, düz, geniş o ...> kalın, yuvarlak, geniş
    e ...> ince, düz, geniş ö ...> ince, yuvarlak, geniş
    ı ...> kalın, düz, dar u ...> kalın, yuvarlak, dar
    i ...> ince, düz, dar ü ...> ince, yuvarlak, dar


    ÜNSÜZLER ve ÖZELLİKLERİ

    Dilimizde 21 tane ünsüz(sessiz) harf bulunur. b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

    Ünsüzler;
    - Çıkış yerlerine,
    - Sürekli süreksiz söylenmelerine
    - Yumuşak ve sert oluşlarına göre üçe ayrılır.

    Çıkış Yerlerine(boğumlanma yerlerine) Göre Ünsüzler:
    Dudak Ünsüzleri: b, m, p
    Diş Ünsüzleri: c, ç, d, ğ, l, n, r, s, ş, t, z
    Diş - dudak Ünsüzleri: v, f
    Damak Ünsüzleri: g, k, y
    Gırtlak Ünsüzleri: ğ, h

    Sürekli Söylenip Söylenmemelerine Göre Ünsüzler:Ağızdan çıktıktan sonra sesi bir süre daha devam eden, hemen kesilmeyen ünsüzlerdir.Bir sesin sürekli olup olmadığını, başına bir ünlü getirerek anlayabiliriz. ( Offfff, ayyyy, derken "f" ve"y" sesleri uzarken, ab, ac dediğimizde "b" ve "c" sesleri uzamaz.)

    Sürekli Ünsüzler: f, ğ, h, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, z
    Süreksiz Ünsüzler: b, c, ç, d, g, k, p, t

    Ses Kirişlerinde Perdelenirken Aldıkları Duruma Göre Ünsüzler:Ünsüzler, ses tellerinde perdelenirken yumuşak ve sert olarak çıkar.
    Ses yolunda bir engele uğrayarak çıkan, söylenirken daha çok nefes ihtiyaç duyulan ünsüzlere sert ünsüzler denir.
    Ses yolunda bir engele uğramadan çıkan, söylenirken fazla nefese ihtiyaç duyulmayan ünsüzlere de yumuşak ünsüzler denir.

    Sert Ünsüzler: ç, f, h, k, p, s, ş, t
    Yumuşak Ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

    Dilimizde ünlülerin ve ünsüzlerin özelliklerine göre oluşmuş ses olayları ve ses uyumları vardır.

    ÜNLÜ UYUMLARI

    Büyük Ünlü Uyumu (kalınlık-incelik uyumu):Türkçe bir sözcükte ilk hecedeki ünlü kalın ise diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ilk hecedeki ünlü ince ise diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur.Buna büyük ünlü uyumu denir.

    sa - bah - la - rı ge - liş - miş - lik K: kalın İ: ince
    K. K. K. K. İ. İ. İ. İ.

    *Türkçe sözcüklee getirilen yapım ve çekim eklerinin içindeki ünlüler bu kurala uyar.Fakat bazı eklerin tek şekilleri olduğu için bu kurala uymadıkları görülür.
    Kuraldışı olan bu ekler: -ken, -ki, -yor, -leyin, -(i)mtrak, -daş, -gil

    bek - li - yor ka - çar - ken sa - bah - ki ak - şam - le - yin ye - şi - lim - trak
    İ. İ. K. K. K. İ. K. K. İ. K. K. İ. İ. İ. İ. İ. K


    mes - lek - taş bak - la - gil
    İ. İ. K. K. K. İ.

    UYARI:Bu eklerin tek şekilleri olduğu için kurala uyup uymamaları eklendikleri sözcüklere bağlıdır.Örneğin "-yor" eki , içinde kalın ünlü bulunan sözcüklere eklendiğinde kurala uyar.( koşuyor, bakıyor gibi.)

    *Tek heceli sözcüklerde büyük unlu uyumu kuralı aranmaz.( yol, süt, gel, bak, al gibi)
    *Türkçe olduğu halde zamanla değişen bazı sözcükler de büyük ünlü uyumu kuralına uymaz.
    ana ...> anne alma ...> elma karındaş ...> kardeş kangı ...> hangi hanı ...> hani gibi.

    *Birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz.Birleşik sözcüğü oluşturan sözcükler ayrı ayrı alındığında kurala uyabilir.Her iki sözcüğün birlikte kurala uymaları, sözcükler içindeki ünlülerin birbiriyle uyumuna bağlıdır.

    bil - gi + sa - yar .......> bilgisayar
    İ. İ. K. K. kurala uymaz
    kurala uyar kurala uyar

    Es - ki + şe - hir .......> Eskişehir
    İ. İ. İ. İ. kurala uyar
    kurala uyar kurala uyar

    *Dilimize yabancı dillerden girmiş sözcüklerde büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz.

    Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük- Yuvarlaklık Uyumu):Bir sözcükteki ünlüler düzlük-yuvarlaklık ile darlık-genişlik bakımından uygundur.Bu uyuma göre:

    1. Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlülerden biri ( a, e, ı, i ) bulunuyorsa, sonraki hecelerde de düz ünlülerden biri bulunur.

    ay - dın - lık - tan ter - lik - ler
    düz düz düz düz düz düz düz

    2. Bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü bulunuyorsa(o, ö, u, ü), diğer hecede ya düz geniş(a, e) ya da dar yuvarlak(u, ü) bulunur.

    öy - kü - den
    yuvarlak dar-yuvarlak düz-geniş

    *Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumu kuralına uymayan bazı sözcükler vardır.Bu sözcükler genellikle "a" düz ünlüsüyle başlayıp, "ü" dar-yuvarlak ünlüsü ile biten sözcüklerdir.

    yağmur, çamur, hamur, avlu, havlu gibi.

    * Tek heceli sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz. (koş, al, kurt, gül vb.)
    * "-yor" eki küçük ünlü uyumuna uymaz. (biliyor, söylüyor..)
    *Küçük ünlü uyumu kuralına göre "o" ve "ö" ünlüleri sözcüklerin yalnızca ilk hecesinde bulunabilir. "-yor" eki kural dışı olmak üzere, ilk hecesinin dışında "o" ve "ö" ünlüsü bulunan sözcükler Türkçe değildir.(horoz, doktor, konsol, video, otomobil, konsolos, televizyon gibi.)
    *Küçük ünlü uyumuna aykırı sözcükler dilimize yabancı dillerden girmiştir.(müzik, komedi, aktör, malum gibi.)

    UYARI:Bir sözcükte küçük ünlü uyumu aranırken her hecenin kendinden sonraki heceyle uyumlu olup olmadığına bakılmalıdır.

    öğ - ret - men - lik
    yuvarlak düz-geniş düz-geniş düz
    ünlü ünlü ünlü ünlü

    Bu örneğe bakılırken ilk hecedeki "ö" ile son hecedeki "i" ünlüsüne bakarak karar verilirse sözcüğün küçük ünlü uyumuna uymadığı görülür ki bu hata olur.Dikkat edlirse ilk hece 2. ile, 2. hece 3. ile, 3. hece de 4. ile uyumludur.

    ÖRNEK:

    yö - net - men ......> küçük ünlü uyumuna uyar.
    yuvarlak düz-geniş düz geniş


    ti - yat - ro .......> küçük ünlü uyumuna uymaz.
    düz düz yuvarlak

    DİLİMİZDE SES OLAYLARI

    1. SES TÜREMESİ
    A- Ünlü Türemesi:Sözcüğün kendisinde veya ekinde bulunmayan ünlünün kullanım sırasında ortaya çıkmasıdır.
    yap-yalnız ....> yapayalnız bir-cik ....> biricik
    sap-sağlam ...> sapasağlam genç-cik ..> gencecik
    dar-cık ........>daracık güp-gündüz..>güpegündüz

    B- Ünsüz Türemesi:Sözcüğün aslında bulunmayan bir ünsüzün kullanım sırasında ortaya çıkmasıdır.
    af-et ....> affet his-et ....> hisset

    *Türkçe sözcüklerde iki ünlü yanyana bulunmadığından bazı alıntı sözcüklerde ünlüler arasında "y" "v" sesleri türemiştir.

    fiat ....> fiyat laboratuar ....> laboratuvar

    2. KAYNAŞMA:Türkçe sözcüklerde iki ünlü yanyana bulunmaz.Bu nedenle ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan bir ek getirileceği zaman araya " Y, S, Ş, N " harflerinden biri girer.
    "Y, S, Ş, N " ünsüzlerine kaynaştırma ünsüzleri denir.

    kapı - n - ın silgi - s - i
    kaynaştırma tamlayan kaynaştırma iyelik
    ünsüzü eki ünsüzü eki

    yedi - ş - er halı - y - a
    kaynaştırma yapım eki kaynaştırma hal eki
    ünsüzü ünsüzü

    3. SES DÜŞMESİ:
    A. Ünlü(hece) Düşmesi:İkinci hecesinde dar ünlü bulunduran bazı sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek alınca, bu hecedeki ünlü düşer.(Bu düşmenin nedeni, orta hece ünlüsünün vurgusuz olmasıdır.)

    karın-ı ....> karnı şehir-e ....> şehre beyin-i ....> beyni oğul-u ....> oğlu

    -Bazı sözcükler addan eylem, ya da eylemden ad türetme ekleri alırken, son hecedeki ünlünün düştüğü görülür.

    koku-la ...> kokla sızı-la ...> sızla devir-im ...> devrim sıyır-ık ...> sıyrık
    ayır-ıl ...> ayrıl sarı-armak ...> sararmak kıvır-ak ...> kıvrak

    -Bi adla bir yardımcı eylemden oluşan birleşik eylemlerde de ünlü düşmesi görülür.

    devir+etmek ....> devretmek hapis+olmak ....> hapsolmak kayıp+olmak ....> kaybolmak

    NOT:Özel isimlerde hece düşmesi olmaz.

    B. Ünsüz Düşmesi:Küçültme ekleri olan "-cik", "cek" gibi ekler sonu "k" ile biten bir sözcüğe eklendiğinde "k" ünsüzü düşer.

    minik+cik ....> minicik küçük+cük ....> küçücük büyük+cek ....> büyücek

    ufak-l ....> ufal alçak-l ....> alçal yüksek-l ....> yüksel

    Örneklerde "k" ünsüzünün düştüğü görülür.

    UYARI: Bir sözcükte ünsüz düşmesi varsa hece sayısında değişiklik olmaz(hece düşmesi olmaz).Ama ünlü düşmüşse hece sayısı azalır.Çünkü her hecede mutlaka bir ünlü vardır.

    C. Ünlü Aşınması:Ünlü ile biten bir sözcük, ünlü ile başlayan başka bir sözcükle birleştiği zaman (Türkçe'de iki ünlü yanyana bulunmadığı için) ünlülerden biri aşınarak düşer.

    ne için ....> niçin kahve altı ....> kahvaltı pazar ertesi ....> pazartesi ne asıl ...> nasıl

    4. SES BENZEŞMESİ:

    A. Sert Ünsüzlerin Benzeşmesi:Bir sözcük "ç, f, k, h, p, s, ş, t " sert ünsüzlerinden biri ile biterse ve bu sözcüklere " c, d, g " ünsüzlerinde biri ile başlayan bir ek gelirse, ekin başındaki "c, d, g " ünsüzleri "ç, t, k " ünsüzlerine dönüşür.

    kitap-cı ....> kitapçı dolap-da ....> dolapta yapış-gan ....> yapışkan

    UYARI:Birleşik sözcüklerde sert ünsüz benzeşmesi aranmaz.

    Ak+deniz ....> Akdeniz ilk+bahar ....> ilkbahar

    B. Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi:Dudak ünsüzü olan "b" kendinden önce gelen "n" ünsüzünü "m" ünsüzüne çevirir. Bu durum sözcüğün söylenişini kolaylaştırır.

    perşenbe ....> perşembe kanbur ....> kambur çenber ....> çember canbaz ....> cambaz

    *Özel isimler ve birleşik isimler bu kurala uymaz.

    İstanbul onbaşı sonbahar Safranbolu binbaşı

    5. SERT ÜNSÜZLERİN YUMUŞAMASI(Ünsüz Değişimi):"p, ç, t, k[/color]" ünsüzleri ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde bu ünsüzler yumuşayarak "b, c, d, g, ğ" ünsüzlerine dönüşür.

    p ...> b ç ....> c t ....> d k ....> g, ğ olur.

    çorap-ı ....> çorabı topaç-a ....> topaca sokak-ı .... sokağı renk-i ....> rengi kağıt-ı ....> kağıdı

    * Tek heceli sözcüklerin çoğunda yumuşaa görülmez.( ipi, saça, topu, süte gibi)
    * İki ünsüzle biten sözcüklerin çoğunda yumuşama görülmez.(sırtı,üste, kıka, kurta gibi)
    *Yabancı sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz.(bank-a, park-a, hürriyet-i gibi)
    *Özel isimlerde yazım sırasında yazımsırasında yumuşama olmaz.( Zonguldak'ı, Serap'a, Mehtap'ın, Tokat'ı gibi)

    6. ÜNLÜ DARALMASI: Düz-geniş (e, a) ünlülerden sonra gelen "-yor" eki, bu ünlüleri daraltarak "ı, i, u, ü" ye dönüştürür. Bu durum "y" harfinin daraltıcı etkisi nden doğar.

    temizle-yor ....> temizliyor sakla-yor ....> saklıyor sorma-yor ....> sormuyor
    bekle-yor ....> bekliyor bakma-yor ....> bakmıyor çözme-yor ....> çözmüyor

    *Kaynaştırma ünsüzlerinden olan "y" kendinden önceki geniş ünlüleri yalnızca "de",
    "ye" fiillerinde daraltır.

    de - y - en ....> diyen ye - y - erek ....> yiyerek
    fiil kökü kaynaştırma yapım eki fiil kökü kaynaştırma yapım eki
    ünsüzü ünsüzü

    7. ULAMA:Ünsüzle bitenbir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelirse, iki sözcük birbirine bağlanarak okunur.Buna ULAMA denir.

    Kadın ağlayarak içeri girdi.
    nağlayara kiçeri

    NOT:Ulama olacak sözcüklerin arasında herhangi bir noktalama işareti varsa, ya da sözcüklerden biri satır sonuna diğeri satır başına gelmişse ulama olmaz.

    Türkler, ulus çıkarlarını herşeyin üstünde tutar.(Virgül ulamayı keser.)

    VURGU ve TONLAMA

    VURGU:Bir sözcükte bir hecenin, ya da bir cümlede bir sözcüğün diğerlerinden daha kuvvetli söylenmesine vurgu denir.

    1. Sözcük Vurgusu:
    a) Türkçe sözcüklerde vurgu genellikle son hecede olur.
    Ümran bana salon portakal

    b) Tek heceli sözcüklerde vurgu olmaz.

    c) Bazı sözcüklerde vurgu ilk hecede olur.

    Bursa Ankara Erzurum

    d) Bazı sözcüklerde vurgu orta hecededir.

    İstanbul Edirne ağaçlık karınca

    e) Pekiştirilmiş sözcüklerde vurgu ilk hecededir.

    bembeyaz masmavi yemyeşil sapsarı

    f) Olumsuzluk eki vurguyu kendinden önceki heceye kaydırır.

    sordum ....> sormadım
    geleceğim ....> gelmeyeceğim

    g) Soru eki "mi" vurguyu kendinde önceki sözcüklere kaydırır.

    Dinliyor musun? Geldin mi?

    h) "ki" ve "de" bağlaçları vurguyu kendinden önceki sözcüklere kaydırır.

    Gözleri de görmüyor ki kitabı ters tutmuş.

    ı) Sözcükler ek aldıkça vurgu son heceye kayar.

    gözlük gözlükçü gözlükçülük gözlükçülükten

    2. Cümle Vurgusu:Cümlede anlamı öne çıkarılmak istenen sözcük diğerlerinden daha kuvvetli söylenerek vurgulanır.Yükleme en yakın sözcük vurgulu söylenir.Bu sözcük cümlede öne çıkarılmak istenen sözcük olur.

    Babam, dün gece trenle İzmir'den geldi. ( nereden geldiği vurgulanmış)
    Babam dün gece İzmir'den trenle geldi. (ne ile geldiği vurgulanmış)
    Babam İzmir'den trenle dün gece geldi. (ne zaman geldiği vurgulanmış)
    Dün gece İzmir'den trenle babam geldi. (kimin geldiği vurgulanmış)

    TONLAMA:Sözcüklere duygu katmak için seslerde yapılan değişikliğe tonlama denir.Tonlama en çok ünlem cümlelerinde görülür.

    Eh! Ne yapalım nasip bu kadarmış. (yetinme)
    Eh! Ben bunu mu demek istedim şimdi. (hayıflanma)

    Soru cümlelerinde tonlama soru anlmı verecek şekilde olur.

    Benimle gelir misin Sinan?

    Emir cümlelerini sesimize vereceğimiz tonla sertlik, kesinlik, rica veya yumuşaklık katarak söyleriz.

    Hemen buraya gel! (sertlik-kesinlik)
    Hadi şunu okuyuver.(yumuşaklık-rica)

    TÜRKÇE SÖZCÜKLERLE İLGİLİ ÖZELLİKLER

    1. Türkçe sözcüklerde iki ünlü yanyana bulunmaz.Bu tür sözcükler dilimize yabancı dillerden girmiştir.

    şair, şiir, aile, faaliyet, saat, maada, kooperatif gibi..

    2. İki ünsüz sözcüğün başında yanyana bulunmaz.Bu tür sözcükler yabancıdır. Ancak sözcüğün sonunda iki ünsüz yanyana olabilir.

    spor, transit, stadyum, gram gibi.. (Türkçe değil)
    rk, kurt, çark, kırk, turp gibi..(Türkçe sözcük)

    3. Türkçe sözcüklerin sonunda "b, c, d,g" ünsüzleri bulunmaz.Ancak birbirine benzeyen bazı sözcüklerin karıştırılmaması için bu ünsüzler sözcük sonunda kullanılabilir.

    sac (saç sözcüğü ile karıştırmamak için)
    haç (haç sözcüğü ile karıştırmamak için)
    ad (at sözcüğü ile karıştırmamak için)
    od (ot sözcüğü ile karıştırmamak için)

    4. Türkçe sözcüklerde "j" sesi yoktur.Bu sesi taşıyan sözcükler yabancıdır.

    jandarma, jilet, jale, buji, oje, ruj gibi..

    5. Türkçe sözcüklerin başında "c, ğ, l, m, n, r, v, z" ünsüzleri bulunmaz.Bu ünsüzler ses taklidi(yansıma) sözcük olablir.

    cızırtı, lak lak, vızıltı, mırıltı, zırıl zırıl gibi...

    Dostyakasi Dershane Bu bölümde yer alan bu konu Dostyakasi forumun Öğretmen uyesi Palmyra tarafindan hazirlanmaktadir. lütfen izinsiz kullanmayınız.
    Konu Heyhat tarafından (04.Kasım.2009 Saat 19:19 ) değiştirilmiştir.
    http://img116.imageshack.us/img116/6060/yagmur05au5.gif

Benzer Konular

  1. Cevap: 1
    Son Mesaj : 08.Aralık.2009, 16:26
  2. Cümle Bilgisi 7.sınıf
    Konu Sahibi SongüL Forum 6.7.ve 8. Sınıflar için Türkçe
    Cevap: 0
    Son Mesaj : 30.Kasım.2009, 11:54

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Yok
  • Cevap Yazma Yetkiniz Yok
  • Eklenti Yükleme Yetkiniz Yok
  • Mesajınızı Değiştirme Yetkiniz Yok
  •  
müslüman sohbet, islami forum sohbet oyun