CÜMLE BİLGİSİ

Cümle; duygu, düşünce ve istekleri; bir yargıya bağlı olarak anlatmaya yarayan sözcük dizisidir.
- Her cümle bir yargı bildirir.
- Yargı bildirmek koşulu ile tek bir sözcük dahi cümle olur.
Örneğin; "Koşuyor." kelimesi aynı zamanda bir cümledir.Çünkü yargı bildirir.Koş-(mak) eylemi 3. tekil kişi tarafından gerçekleştirilmektedir.

Cümlede yargı çekimli fiillerle sağlanabileceği gibi(eylem cümlesi), ek fiille çekimlenmiş isim soylu sözcüklerle de yargı oluşturulabilir(İsim cümlesi.)

Gelmiş. (eylem cümlesi)
Bu sabah Ali bize gelmiş.(eylem cümlesi)

Onun en iyi arkadaşı Murat'tı. (isim cümlesi)
Çok yaramaz bir çocuktu. (isim cümlesi)

CÜMLENİN ÖGELERİ

Sözcüklerin, söz öbeklerinin cümlede yükleme göre üstlendiği görev adlarına "öge" denir.

Cümleyi oluşturan ögeler; temel ögeler ve yardımcı ögeler olarak gruplandırılır.


CÜMLENİN ÖGELERİ

ASIL (temel) OGELER YARDIMCI OGELER
- Yüklem -Nesne
- Özne a) Belirtili nesne
b) Belirtisiz nesne
- Dolaylı tümleç
- Zarf tümleci
- Edat tümleci

TEMEL ÖGELER:Cümlenin temel ögeleri iki tanedir.Yüklem ve özne
Bu yüzden yüklem ve özne olmadan cümle olmaz.Bir cümlede diğer ögeler bulunmayabilir.

YÜKLEM:Cümlenin en önemli ögesidir.Cümlede iş, oluş ve hareketi bildiren sözcüktür.Cümlenin bütün yapısı yüklemin üzerine kuruludur.Diğer ögeler onu tamamlayan unsurlardır.Kural olarak yüklemsiz cümle olmaz.Ancak yüklemi düşmüş ya da söylenmemiş cümlelerle karşılaşabiliriz.Bunlara eksiltili cümle denir.

Cümlede;
- Çekimli fiiller,
- Ek fiille çekimlenmiş isim soylu sözcükler ve sözcük öbekleri(tamlamalar, söz tekrarları) yüklem olabilir.

ÖRNEK:

Tepeden tırnağa süslenmiş.( eylem)
yüklem

Bitiremedim öğretmenin verdiği ödevi. (eylem)
yüklem

Yarışmada birinci gelmişti. (birleşik zamanlı eylem)
yüklem

Korkudan ödüm patladı.( deyim )
yüklem

Bütün olanların sebebi kardeşiydi. ( isim)
yüklem

Atatürk başarılı bir askerdi. ( sıfat tamlaması )
yüklem

Anahtar pantolonun cebindeydi. ( isim tamlaması )
yüklem

Seni arayan bendim. ( zamir )
yüklem

Sevinçten gözleri ışıl ışıldı. ( ikileme )
yüklem

Az veren candan, çok veren maldan.. (eksiltili cümle)
Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan.. (eksiltili cümle)

Yüklem her zaman cümlenin sonunda bulunmayabilir.Manzumelerde, günlük konuşmalarda yüklem çoğu zaman cümlenin başında ya da ortasında bulunabilir.

ÖRNEK:

Bana yardım eder misin kızım?
yüklem

Şahlanmıştı Kocatepe'den.
yüklem

NOT:Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelere KURALLI CÜMLE, yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan cümlelere de DEVRİK CÜMLE adı verilir.


ÖZNE:


Cümlede belirtilen işi, hareketi yapan ya da oluş içinde bulunan ögedir.İsim cümlelerinde ise "olan, gerçekleşen" ögedir.
Yüklemde olduğu gibi özne de bir sözcük, tamlama ya da söz grubu şeklinde olabilir.

Öğretmen konuyu en ince ayrıntısına kadar anlattı. (isim)
özne

Genç kız elindeki valizi zorlukla taşıyordu. (sıfat tamlaması)
özne

Biz biliriz bizim işlerimizi. (zamir)
özne

Cümlede birden fazla özne olabilir.

ÖRNEK:

Çantamda kitap, defter, kalem bir de silgi vardı.
özne özne özne özne

Özneyi bulmak için, yükleme "kim, kimler, ne, neler" soruları sorulur.

ÖRNEK:

Tecrübeli doktor, ameliyatı başarıyla tamamladı.
özne
Ameliyatı başarıyla tamamlayan kim? Başarılı doktor ( özne )

Koca sinemada bir tek boş koltuk kalmamıştı.
özne
Koca sinemada kalmayan ne? Bir tek boş koltuk. ( özne )

NOT:Yüklemin isim soylu bir sözcük ya da etken bir fiil olan öznesi GERÇEK ÖZNEdir.

ÖRNEK:

Koyunlar sağa sola kaçıştılar.
özne yüklem

Kimi cümlelerde özne bir sözcük olarak yer almayabilir.Bu durumda yüklemdeki kişi ekine bakarak özneyi bulabiliriz. Bu tür öznelere GİZLİ ÖZNE denir.

ÖRNEK:

(sen) Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden.
G.Ö yüklem

(onlar) Hiç durmadan çalışıyorlar.
G.Ö yüklem

Edilgen çatılı fiillerin öznelerine SÖZDE ÖZNE denir.Aslında bu tür özneler nesnedir, ancak öznenin görevini üstlenir. (pasif özne)

ÖRNEK:

Hırsız sonunda yakalandı.
sözde özne yüklem

("Yakalama" işini yapan belli değil,edilgen çatılı fiil.)
-Yakalanan kim?
-Hırsız (sözde özne)

Biriken borçlar nihayet ödendi.
sözde özne yüklem

*Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde işi gerçekten yapan kişi ya da varlık "tarafından" sözcüğü ile ya da "-ce" ekiyle yer alırsa bunlara "örtülü özne" ya da " zarf tümleci" denir.

ÖRNEK:

Bu festivalin tüm masrafları şirketimiz tarafından karşılanacak.
sözde özne örtülü özne(zarf tüm.) yüklem(edilgen)

*Öznesiz cümle OLMAZ.Ancak kimi edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde hiç özne bulunmaz.

ÖRNEK:

Erken saatlerde okula gidildi.
zarf tümleci dolaylı t. yüklem

Yukarıdaki cümlede sözde özne ya da gerçek özne kullanılmamıştır.

UYARI:Özne ile yüklem uyum halinde bulunur.Eğer özne ile yüklem uyuşmazsa anlam bozukluğu ortaya çıkar.

ÖRNEK:

Öğretmen tüm derslerden sınav yaptı.
özne yüklem

Yukarıdaki cümlede özne ile yüklem uyumludur.

Bu evin işlerini annemle ben yaparım.
özne yüklem

Yukarıdaki cümlede özne yüklem uyumsuzluğu vardır."yaparım" değil "yaparız" olmalıydı.Yani;

"Bu evin işlerini annemle ben yaparız." şeklinde olmalıydı.

Cümlede özne tekilse, yüklem de tekil, özne çoğul ise yüklem de çoğul olur.Ancak öznesi;
- Cansız varlık,
- Hayvan
- Organ adı
olan cümlelerin öznesi çoğul olsa da yüklemi tekil olabilir.

ÖRNEK:

"Gözlerim sulandılar." değil "Gözlerim sulandı."

"Masalar cilalandılar." değil "Masalar cilalandı."

"Atlar dört nala koşuyorlardı." değil "Atlar dört nala koşuyordu."


YARDIMCI ÖGELER:

Cümlenin temel ögeleri (yüklem, özne) dışındaki ögeler, cümleyi türlü anlam ilgileriyle tamamlar.Cümlenin yardımcı ögeleri nesne ve tümleçlerdir.

NESNE:Cümlede yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir.Yükleme sorulan "neyi", "kimi", "ne" sorularının yanıtı olan sözcük ya da söz öbeği "nesne" olur.

Çocuklar kitap okuyorlar. Sınıfı süsledik.
özne nesne yüklem nesne yüklem

-Çocuklar ne okuyorlar? - Biz (gizli özne)
-Kitap (nesne) - Neyi süsledik?
- Sınıfı (nesne)

* Nesne görevindeki sözcük yalın durumdaysa "belirtisiz nesne", belirtme durumu ekini "-i" halini almışsa "belirtili nesne" olur.

( Biz) Ödev hazırladık. ( Biz ) Ödevi hazırladık.
G.Ö belirtisiz nesne yüklem G.Ö belirtili nesne yüklem

**Zamirler, tamlama ve ikileme öbekleri, birleşik sözcükler, cümlede "özne", "yüklem" olabildiği gibi "nesne(tümleç)" görevinde de kullanılabilir.

ÖRNEK:

Okul müdürünü toplantıya çağırdılar.
belirtili nesne yüklem
(ad tamlaması)

Annem büyük tencereyi temizledi.
belirtili nesne yüklem
sıfat tamlaması

Sen onları aramıştın?
özne belirtili nesne yüklem
zamir

(Onlar) Fakir fukarayı yemeğe davet ettiler.
G.Ö belirtili nesne yüklem
(ikileme öbeği)

UYARI:

- Nesneyle özne kimi cümlelerde karıştırılabilir.Böye durumlarda cümlede, yüklemden sonra mutlaka özne bulunmalı, sonra nesne ve diğer ögeler aranmalıdır.

Sonbaharda ağaçlar yapraklarını döker.
özne belirtisiz nesne yüklem

Bu cümlede yükleme sorulan ilk "ne" sorusunun cevabı "ağaçlar" özne, ikinci "ne" sorusunun cevabı da "yaprak" nesne görevindedir.

- Geçişli eylem(fiil) cümlelerinde NESNE aranmalıdır.

Ben dediklerinizi yaptım.
belirtili nesne yüklem(geçişli)

- Geçişsiz, edilgen fiillerin yüklem olduğu cümlede NESNE kullanılmaz.

Anlatılanlara hiç inanmadım. (Nesne kullanılmamış)
yüklem(geçişsiz)

Arabalar bir güzel yıkandı. (Nesne kullanılmamış)
yüklem(edilgen)

- Ad (isim) cümlelerinde genellikle NESNE kullanılmaz. Ancak yüklemi isim-fiil (ad-eylem)olan cümlelerde nesne kullanılabileceği unutulmamalıdır.

Geç saatte yola çıkıldı.
zarf tümleci yüklem(geçişsiz-edilgen)

Orhan Bey iş hayatında oldukça başarılıydı. (Nesne yok)
yüklem(ad)

(Biz) Atam cumhuriyeti sana borçluyuz. (Nesne var)
G.Ö nesne yüklem

Son cümle isim cümlesi olmasına rağmen nesne kullanılmıştır.

DOLAYLI TÜMLEÇ:

"-e", "-de", "-den" durum ekleriyle çekimlenen, yüklemin yöneldiği, bulunduğu, ayrıldığı yer ve kavramları bildiren ögelere dolaylı tümleç denir. Dolaylı tümleci bulmak için yükleme;
- nereye - nerede - nereden
- kime - kimde - kimden
- neye - neyde - neyden soruları yöneltilir.

Yarın pikniğe gideceğiz. (Nereye gideceğiz? Pikniğe.)
dolaylı tüm. yüklem

Bütün aradıklarını kitapta bulacaksın. (Nerede bulacağız? Kitapta)
D.T. yüklem

Bozuk yollardan geçtik. (Nereden geçtik? Bozuk yollardan)
D.T yüklem
sıfat tamlaması

Sınıfta, sıranın altından çöpleri topladı. (nerede, nereden, neyi? Sınıfta, sıranın altından, çöpleri)
D.T D.T D.T yüklem

UYARI: "-e", "-de", "-den" ekleri alan sözcük ya da söz öbekleri, cümlede her zaman dolaylı tümleç görevinde olmayabilir.Bu ekleri alan sözcükler, "zaman, durum, ya da sebep" bildirdiğinde "zarf tümleci" olur.

Haftaya dayımlar gelecek.
zarf tüm. yüklem
zaman

Askerler komutanı hazırolda beklediler.
zarf tüm. yüklem
durum

Okula gelmediğinden sınava giremedi.
zarf tüm. yüklem
sebep

ZARF(belirteç) TÜMLECİ:

Yüklemin anlamını zaman, durum, sebep, azlık-çokluk bakımından tamamlayan ögeler "zarf tümleci"dir.Zarf tümlecini bulmak için yükleme;
"ne zaman, nasıl, neden, ne kadar, niye, niçin" soruları sorulur.

( Sen ) Soruları dikkatli okumalısın.
özne nesne zarf tüm. yüklem
durum

Biraz sonra zil çalacak.
zarf tüm. özne yüklem
zaman

( Sen ) Çok fazla yiyorsun.
özne zarf tüm. yüklem
miktar

( O ) Korkudan ne yapacağını şaşırdı.
özne zarf tüm. yüklem
sebep

UYARI:

"içeri, dışarı, yukarı, aşağı" gibi yer, yön bildiren sözcükler yalın kullanıldığında zarf tümleci olur.Ancak bu sözcükler "-e, -de, -den" hal eklerinden birini aldığında dolaylı tümleç olur.

Yukarı çıktım. ( nereye - yön ) Yukarıya çıktım. (nereye - yer)
zarf tüm. dolaylı tüm.

EDAT TÜMLECİ:

Yükleme yöneltilen "ne ile, kiminle, kimin için, kime göre" sorularına yanıt veren sözcük edat tümlecidir.Edat tümleci yüklemin anlamını, araç, amaç, birliktelik yönünden tamamlar.

Çoban, koyun sürüsü ile köye döndü. (kiminle?)
edat tümleci yüklem

Bu elbiseyi senin için aldım. ( kimin için? )
edat tümleci yüklem

UYARI: Edat tümleçleri cümlede zarf tümleci olarak da değerlendirilir.



CÜMLE ÖGELERİ İLE İLGİLİ NOTLAR

1. Cümleler ögelerine ayrılırken; tamlamalar, deyimler, birleşik fiiller ve fiilimsi grupları bölünmemelidir.
Salonda herkesi etkileyen garip bir hava vardı.
dolaylı tüm. özne(sıfat tamlaması) yüklem

Kapıda bekleyenlerden biri daha fazla dayanamayarak içeriye girdi.
özne( tamlama öbeği) zarf tüm. eylemsi öbeği D.T yüklem

Zamanında aramadığı için arkadaşıma kızdım.
zarf tüm. (edat öbeği) D.T yüklem

2. Hitaplar cümle ögesi sayılmaz.

Sevgili çocuklar, beni her zaman hatırlayın.
hitap nesne zarf tüm. yüklem
(cümle dışı unsur)

3.Bir cümlede birden fazla özne, dolaylı tümleç, nesne, zarf tümleci ortak bir yükleme bağlanabilir.

Vatanımı, milletimi, bayrağımı, halkımı çok seviyorum.
nesne nesne nesne nesne yüklem


4. Kimi cümlelerde, cümlenin ögeleri açıklayacısı ile birlikte kullanılabilir.

Arka sıralardan biri, sarı saçlı, mavi gözlü bir oğlan ayağa kalktı.
özne öznenin açıklayıcısı yüklem

UYARI:Cümlede açıklayıcı ögeler(ara söz) iki çizgi ya da iki virgül arasında kullanılır.

Beklediğiniz misafirler, emin olun, gelmeyecekler.
özne ara cümle yüklem


CÜMLEDE VURGU

Bir cümlede önemsenen, vurgulanmak istenen öge yükleme yaklaştırılır.Kurallı eylem cümlelerinde vurgulanan öge yüklemden önce gelir.

İki gün önce İzmir'den dedesi gelmişti. (özne vurgulanmış)
özne

Sabah okula giderken yolda Ali'yi görmüş. (nesne vurgulanmış)
nesne yüklem

Babasını görmeye yarın gidecek. (zarf tümleci vurgulanmış)
zarf tüm. yüklem

*Çekimli fiil olmayan isim cümlelerinde ve devrik cümlelerde vurgu yüklem üzerindedir.

Yan komşumuz titiz bir kadındı. (vurgu yüklemde)
yüklem

Karalamayın şu tahtayı! (vurgu yüklemde)
yüklem

*Soru cümlelerinde vurgu, cümleye soru anlamı katan öge üzerindedir.

Dün beni Pınar mı aradı? (özne vurgulanmış)
özne yüklem

Baban dün mü döndü? (zarf tümleci vurgulanmış)
zarf tüm. yüklem


CÜMLE TÜRLERİ

Anlamlarına Göre Yüklemin Çeşidine Göre Yüklemin Yerine Göre Yapılarına Göre 1. Olumlu Cümle 1. Fiil (eylem) Cümlesi 1. Kurallı Cümle 1. Basit Cümle
2. Olumsuz Cümle 2. Ad (isim) Cümlesi 2. Devrik Cümle 2. Birleşik Cümle
3. Soru Cümlesi 3. Eksiltili Cümle - Girişik Birleşik
4. Şart(koşul) Cümlesi - Koşullu(şart) Birleşik
5. Ünlem Cümlesi - İç İçe Birleşik
6. Emir Cümlesi - İlgi Birleşik(ki'li )
3.Sıralı Cümle
4. Bağlı Cümle

ANLAMLARINA GÖRE CÜMLELER:

1. Olumlu Cümle:Bir işin yapıldığını ya da yapılacağını, bir şeyin var olduğunu, olması gerektiğini ya da olacağını bildiren cümlelerdir.Olumlu anlam kimi zaman cümlenin tamamından kimi de yüklemden çıkarılabilir.

-Sokakta kardeşini gördü.
-Sanatçılar yaşadıkları çağın özelliklerini yansıtır.
-Yalan söylemek kötü bir alışkanlıktır.
-Bahçemizde beş tane meyve ağacı var.
Yukarıdaki cümleler anlamca olumludur.

Biçim bakımından olumsuz görünen, ancak olumlu anlam taşıyan cümleler de vardır.

-Bu çocuk beni üzmüyor değil. (üzüyor)
-Ayça başarısız sayılmaz. (başarılı)
-Bu adam böyle kötü değildi. (iyiydi)

2. Olumsuz Cümle:Bir işin , bir hareketin yapılmadığını, yapılmayacağını, bir şeyin olmadığını. olmayacağını belirten olumsuz anlamlı cümlelerdir.

Ben seni bir türlü anlayamadim.
Sabahları kahvaltı etmezmiş.
Otobüs hala gelmedi.
İstediğin kitaplar bende yok.

Cümlede olumsuzluk iki şekilde sağlanır.
1. Fiil(eylem) cümlelerinde olumsuzluk " -me, -ma" ekiyle sağlanır.

Onu dinlemeliyiz.(olumlu) Onu dinlememeliyiz. (olumsuz)

2. İsim(ad) cümlelerinde olumsuzluk "değil ve yok" sözcüklerinden uygun olanı ile sağlanır.

Sınıfta 32 öğrenci var.(olumlu) Sınıfta 32 öğrenci yok.(olumsuz)
Elbisesi yeniydi.(olumlu) Elbisesi yeni değildi.(olumsuz)

Biçim bakımından olumlu olduğu halde, anlam bakımından olumsuz olan cümleler de vardır. "Ne .... ne" bağlacı, biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümleler oluşturur.

- Ne annesini dinler ne de babasını. (dinlemez)
- Böyle davranmaya devam edersen seni kim sever? (sevmez)

3.Soru Cümlesi:Herhangi bir konuda bilgi dinmeyi, merak gidemeyi, bir şeyin olup olmadığını öğrenmeyi amaçlayan cümlelerdir.
Cümlede soru anlamı " mi, mı " soru eki, soru sıfatları, soru zarfları ve soru zamirleri ile sağlanır.

Sen de çay içer misin?
En sevdiğin giysin hangisi?
Öğretmenimiz tebeşiri kimden istedi?
Ne yapmaya çalışıyorsun sen?

Kimi cümleler soru cümlesi gibi göründüğü halde soru anlamı taşımaz.Bu cümleler yanıt gerektirir.Bunlara " sözde soru cümlesi " denir.

İnsan sevdiklerine böyle davranır mı? (sözde soru cümlesiSoru sorma anlamından çok olumsuz anlam dikkat çekiyor.)

Bir çay daha alabilir miyim? (sözde soru cümlesi. Soru sorma anlamından çok rica anlamı taşıyor.)

4. Şart(koşul) Cümlesi:Yargının gerçekleşmesini bir şarta bağlayarak anlatan cümlelerdir.

Geç kalırsan, sınıfa giremezsin. Düzenli çalışırsan, başarılı olursun.
koşul koşul

İzin veririm ama erken döneceksin.
koşul

Cümleye koşul (şart) anlamı katan "-se, -sa" eki her zaman bu anlamı vermeyebilir.

Şu ağaçtaki eriklerden biraz toplasak! (istek anlamı)

5. Ünlem Cümlesi:Sevinç, korku, öfke gibi bir duyguyu ya da bir heyecanı dile getiren cümlelerdir.

Ne kadar yaramaz bir çocuk!
Eyvah! Şimdi düşecek.
Odayı sakın dağıtmayın!
Hay Allah, faturayı yatırmayı nasıl unuttum!

6. Emir Cümlesi:Bir eylemin olumlu ya da olumsuz şekilde yapılmasını emir şeklinde bildiren cümlelerdir.

Derhal okula gitsin.
Lütfen konuşmayı kesin.
Git, gözlüğümü getir.

Yüklemi emir kipinde olmasına rağmen bütün anlatım ve deyimler emir cümlesi değildir.Bazı emir cümlelerinde ünlem kavramı vardır.

Bakın şu zavallı insanlara!
Okusanız diyorum!

YÜKLEMLERİNE GÖRE CÜMLELER:

1. Eylem(fiil) Cümlesi:Çekimli eylemlerin(fiillerin) yüklem olduğu cümlelerdir.

Etrafı çabucak topladı.
Kim yolladı seni buraya?
Anlatılanlar beni çok düşündürdü.

Yukarıdaki cümlelerde çekimli eylemler yüklem görevindedir.

2. İsim(ad) Cümlesi:Yüklemi ek-eylemle(ek-fiille) çekimlenmiş ad ya da ad soylu sözcükten oluşan cümlelerdir.

Geçen yıl daha şişmandın. (yüklem sıfat)
Evde kimsecikler yoktu. (yüklem olumsuz ad)
Geçen hafta İzmir'deydik. (yüklem özel ad)
Selin bir zamanlar kısa boylu bir kızdı. (yüklem sıfat tamlaması)
Beni methedenler onlarmış. (yüklem zamir)

Eylemsiler(fiilimsiler) ek eylem alarak cümlede yüklem olabilir.Bu cümleler de isim cümlesi kabul edilir.

Tek isteğim hemen uyumaktır.
Ben özleyen, sen özlenensin.

Bu cümlelerde eylemsiler ek eylem alarak yüklem olmuş.(isim cümlesi olmuş)

YÜKLEMİN YERİNE GÖRE CÜMLELER:

1. Kurallı Cümle:Yüklemin sonda olduğu cümlelerdir.

Son günlerde ondan bir haber alamadım.
yüklem
Karşı komşumuz huysuz bir adamdı.
yüklem
Toplantı salonunda bir konferans vardı.
yüklem

2. Devrik Cümle:Yüklemin cümlenin başında ya da ortasında olduğu cümlelerdir.

Başarılı bir öğrenciydin bir zamanlar.
yüklem
Varmayın üstüme!
yüklem
Neden sulamadın çiçekleri?
yüklem
Soner'di babasının adı.
yüklem

3. Eksiltili Cümle:Yargısı tamamlanmamış, yüklemi kullanılmamış cümlelerdir.Bu tür cümlelerde okuyucu cümleyi zihninde tamamlar.

Az veren candan, çok veren maldan...
İstanbul'un orta yeri sinema...(dır)

Konuşmalarda yanıt cümlesi genellikle söylenmez.Bunlar da eksiltili cümle sayılır.

- Onunla nerede karşılaştın? - Ne zaman dönecekmiş?
- Taksim'de... - Akşama...


YAPILARINA GÖRE CÜMLELER:

1. Basit Cümle:Bir tek duyguyu, yargıyı ifade eden ve tek yüklemi olan cümlelerdir.

Birlikten kuvvet doğar.
Karşıya geçerken dikkatli ol.
Aşkın gözü kördür.
Kardeşi üniversitedeydi.

Basit cümle kısa cümle olarak algılanmamalıdır.Tek yargı taşıyan cümleler ister kısa, ister uzun olsun basit cümledir.Yüklemin sözcük olarak yapısı, cümlenin yapısını belirlemez.

Evin arkasındaki havuzun içinde küçük kırmızı balıklar oynaşıyordu.(uzun cümle ama tek yargı. basit cümle)
Ben bu soruyu rahatça çözebilirim.

2. Birleşik Cümle:Bir temel yargı ve onu anlamca tamamlayan yan yargılardan oluşan cümlelerdir.
Bir temel yargı(temel cümlecik), ve yan yargılardan(yan cümlecik) oluşur.

Temel Cümle:Asıl yargıyı taşıyan bölümdür(yüklem). Diğer ögeler bu temel cümleyi açıklayıcı, tamamlayıcı özelliktedir.

Çok çalışırsan, sınavı kazanırsın.
zarf tümleci yüklem
(yan cümlecik) (temel cümle)

Sabahları spor yapmak, insanı rahatlatır.
özne nesne yüklem
(yan cümle) (temel cümle)

Yan Cümlecik:Temel cümleyi değişik anlam ilgileriyle tamamlayan yargıların oluşturduğu cümleciklerdir. Yan cümlecikler temel cümlenin bir ögesi durumundadır. Yan cümlecikler; genellikle eylemsilerden ya da çekimli eylemlerden oluşur. Tek başına yargı oluşturmaz.

Öfkeyle kalkan, zararla oturur.
yan cümle(özne) temel cümle(yüklem)

Onu görünce birden seni hatırladım.
yan cümle(zarf tüm.) temel cümle(yüklem)

A) Girişik Birleşik Cümle:Yan cümleciği eylemsilerden(fiilimsilerden) oluşan birleşik cümlelere "girişik birleşik cümle" denir.Eylemsiyle kurulan yan cümlecik birleşik cümlede, özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci olabilir.

Kitap okumak, bakış açımızı genişletir.
yan cümle(özne) temel cümle(yüklem)

Yaşadığı olayları büyük bir heyecanla anlatırdı.
yan cümle temel cümle
dolaylı tümleç yüklem

Sen gelince güller açar.
yan cümle temel cümle
zarf tümleci yüklem

Yukarıdaki cümlelerin yan cümlecikleri eylemsilerden oluşmuştur.

UYARI:Bazı kullanımlarda yan cümle asıl yüklemin içinde olabilir.Yani; yüklem görevindeki söz öbeği içinde eylemsi yer alabilir.Bu tarz cümleler de yapıca birleşik kabul edilir.


Eylemsilerin temel yüklem olarak kullanıldığı cümlelerde ikincil bir yargı (yan cümlecik) yoksa böyle cümleler basit cümledir.

Onu görmeyi istiyorum. (birleşik cümle)
yan cümle temel cümle

Tek isteğim seni görmektir. (basit cümle)
eylemsi(yüklem)

B) Koşullu(şartlı) Birleşik Cümle:Temel cümle ile onu tamamlayan şart cümleciğinden oluşan cümlelerdir.Yan cümlecik her zaman "-se, -sa " şart kipiyle çekimlenir.

Uykun varsa araba kullanma.
şart cümlesi yüklem

Tedirginseniz sokağa çıkmayın.
şart cümlesi yüklem

C)İç İçe Birleşik Cümle:Bir cümlenin içinde, bir başka cümlenin öge olarak yer aldığı cümlelerdir.

Öğretmenimiz ödevlerinizi tamamlayın dedi.
özne belirtili nesne yüklem

Yukarıdaki cümlede "ödevlerinizi tamamlayın" cümlesi, cümlenin bir ögesi durumunda olduğundan iç içe birleşik cümle olmuştur.

D ) İlgi Cümlesi (ki'li birleşik cümle):"ki" bağlacı ile birbirine bağlanan cümlelerin oluşturduğu cümlelerdir.

Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini.
yüklem yan cümlecik

3. Sıralı-Bağlı Cümle: Birbirine virgül ya da noktalı virgülle bağlanan cümlelerin oluşturduğu cümledir.Cümleler birbirine bağlaçla bağlanmişsa bu cümleler "bağlı cümle" adını alır.

Sabah kalkamadı, gece uyuyamamış. (sıralı-bağlı cümle)
yüklem yüklem

Geldi ama seni bulamadı. (bağlı cümle)
yüklem yüklem

*Sıralı - bağlı cümlede öge ortaklığı söz konusu olabilir.Aralarında öge ortaklığı olan cümlelere "bağımlı sıralı cümle", aralarında öge ortaklığı olmayan cümlelere de " bağımsız sıralı cümle " denir.

Sabah kalktım, yüzümü yıkadım.
zarf t. yük. yük.

(Zarf tümleci ve özne-ben- ortaktır. Bağımlı sıralı cümle)

Evi sildi, süpürdü, yerleştirdi.
nesne yük. yük. yük.

(Bu cümlede nesne ve gizli özne -o- ortaklığı vardır. Bağımlı sıralı cümle)

Kış geldi, fakirlerin derdi başladı.
Ö yük. özne yük.

(Bu cümlede öge ortaklığı yoktur.Bağımsız sıralı cümle.)

* Bağlı cümle demek içinde bağlaç bulunan cümle demek değildir.

(O) Ne ışığı ne ocağı kapatmış. ("ne.... ne" bağlacı olduğu halde basit cümle.Nesneleri bağlıyor. )
nesne nesne yüklem

(Ben) Ne ararım ne sorarım bundan sonra. ("ne .... ne" bağlacı yargıları bağlıyor.Sıralı-bağlı cümle)
yüklem yüklem